Centre for Political Research

TeamResearchConferencesPublications

Centre for Political Research
Head of the Centre

Mira Marody

Team
  • Anna Giza-Poleszczuk
  • Mateusz Halawa
  • Mikołaj Lewicki
  • Sławomir Mandes
  • Maja Sawicka
  • Cezary Trutkowski
PhD students
  • Dominika Czerniawska-Szejda
  • Lidia Stępińska-Utasiak

Research Activities

Prof. dr hab. Mirosława Marody: Oblicza polityczności

W dotychczas prowadzonych przez nas pracach nad społecznymi konsekwencjami rozpowszechnienia komunikacji zapośredniczonej komputerowo (CMC), szczególną uwagę zwróciły przemiany komunikacji politycznej, która uległa zasadniczym przemianom w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat. Coraz mniej adekwatne staje się w jej przypadku pojęcie rytualnego chaosu, wykorzystywane przez badaczy do opisu polskiego dyskursu politycznego, coraz wyraźniej zaznaczają się natomiast pewne regularności, wydobyciu których miałby służyć ten projekt
Dlatego też w minionym roku postanowiliśmy się bliżej przyjrzeć przemianom zachodzącym w obszarze polityczności. Terminem tym określam obszar wszystkich tych działań, które rozgrywają się w sferze publicznej i które decydują o formach egzystencji danego społeczeństwa, regulują relacje między społeczeństwem a państwem i światem zewnętrznym, wyznaczają sposoby uprawiania polityki, funkcjonowanie sfery publicznej, oraz sposoby podejmowania i uzasadnienia decyzji dotyczących ogółu. W okresie nowoczesności najważniejszą dla tego obszaru instytucją było państwo, które wyrastało z idei obywatelskości i które miało być wyrazicielem „woli powszechnej” uzgadnianej w politycznym dyskursie, w toku którego ścierały się odmienne wartości i interesy. Przemiany zachodzące współcześnie obejmują zarówno zmiany roli państwa, jak i wyłanianie się nowych aktorów oraz nowych form oddziaływania. Są one analizowane pod różnymi „nagłówkami”, celem badania miało być ich zsyntetyzowanie w całościowa mapę zagadnień badawczych.
Wykonano analizę literatury przedmiotu, skupiając się na przemianach roli państwa oraz na wyłanianiu się tzw. „aktorów niespołecznych”, którym to terminem określa się siły nie mające trwałego zakorzenienia w strukturze społecznej. Wnioski z tej analizy sformułować można następująco.
Zachodzące pod koniec ubiegłego wieku procesy globalizacji uczyniły państwa zakładnikami zglobalizowanego rynku, na którym najpotężniejszymi graczami nie są już członkowie rodzimych elit gospodarczych, lecz transnarodowe korporacje, międzynarodowe instytucje regulacyjne, ponadnarodowe agencje ratingowe i anonimowe rynki finansowe. Oznacza to, po pierwsze, że znacznemu ograniczeniu uległ zakres spraw poddanych politycznym negocjacjom i wyborowi, dominować zaczynają w nim ogólne kwestie kulturowe czy wręcz „obyczajowe”, rozstrzygane nie tyle w ramach i za pośrednictwem instytucji demokratycznego państwa, ile poza nimi. Po drugie, następuje wyraźne przesunięcie w sposobach rządzenia, znajdujące swój wyraz we wzroście roli tzw. instytucji regulujących. Po trzecie, znaczącemu zwiększeniu ulega liczba kanałów artykułowania woli politycznej, bariery ograniczające dostęp do pola dyskursu politycznego są coraz częściej przekraczane przez osoby doń nie należące, których głos może znacząco wpłynąć na bieg polityki.
Badania przeprowadzono metodą grup fokusowych, zrealizowane przez mgr Maję Sawicką, pozwoliły jednocześnie na stwierdzenie, iż we współczesnej Polsce dyskurs polityczny na poziomie tzw. „zwykłych” ludzi przyjmuje dość osobliwe formy. Aktorzy nie ujawniają swoich poglądów lecz starają się je jak najdokładniej zamaskować; nie zachęcają partnerów interakcji do dyskusji poglądów, lecz wręcz przeciwnie – postulują zaniechanie poruszania tematów, które wymagałyby odwołania się do wartości. Jeżeli już decydują się odsłonić swoje przekonania, nie starają się osiągnąć porozumienia z partnerami interakcji, ani nawet zidentyfikować tych, „którzy myślą i odczuwają” jak oni, tylko wybierają strategię, jaką można by nazwać taktyką „frontalnego zderzenia” – pełnej konfrontacji z tymi, którzy żywią odmienne zapatrywania.
Analiza tego typu działań uzmysławia, że jakkolwiek mają one zróżnicowany charakter, zakorzenione są w tym samym praktycznym rozumieniu przestrzeni komunikacji politycznej jako sfery aksjologicznego konfliktu. To właśnie tego typu podzielane znaczenie organizuje sposób uczestnictwa w interakcjach dyskursywnych: wartości, czy szerzej – oparty na nich światopogląd traktowany jest jako własność stricte jednostkowa, wyznaczająca odrębność i indywidualność danej osoby, a zatem to, co nie tyle łączy, ile odróżnia czy wręcz dzieli poszczególnych ludzi. Co za tym idzie, interakcje dyskursywne postrzega się nie jako drogę do ukonstytuowania grupy, ale jako przyczynę pojawienia się nowych podziałów w obrębie uprzednio istniejących wspólnot. Danie wyrazu swoim poglądom w tej perspektywie jawi się jako cios wymierzony w uczucia tych, którzy dotychczas byli sobie bliscy, lub jako symboliczna agresja względem wszystkich pozostałych.

Wnioski z badań dyskursu politycznego zostały wykorzystane w pracy doktorskiej mgr Mai Sawickiej.
W 2016 roku zakończone zostały analizy prowadzone przez mgr Lidię Stępińską-Ustasiak. Obejmowały one mechanizmy leżące u podstaw konstruowania pozycji eksperta w Polsce. Na podstawie przeprowadzonych wywiadów „użytkowników” wiedzy eksperckiej, mgr Stępińska Ustasiak usiłowała odpowiedzieć na pytanie, czyjej wiedzy ufamy i kogo uważamy za eksperta. Jej badanie pokazało, że nie ma jednego, uniwersalnego i możliwego do uchwycenia w jednej definicji modelu eksperckości. Widać wyraźnie, że obok ekspertów „tradycyjnych” w przypadku których główną cechą konstytutywną jest wiedza, najlepiej udokumentowana publikacjami i potwierdzona tytułem lub stopniem naukowym oraz przynależnością do społeczności akademickiej, pojawił się nowy typ eksperta. Nowy ekspert to ten, którego wiedzy ufają jednostki i który legitymizuje swoją wiedzę w procesie dyskursywnego dialogu ze społeczeństwem. Jest to przede wszystkim wiedza praktyczna, jakiej potrzebują jednostki w codziennym życiu domowym czy zawodowym. Do najciekawszych wniosków z badania zaliczyć należałoby stwierdzenie, że w relacji z organizacjami (instytucjami administracji i firmami), gdzie eksperci obsadzani są najróżnorodniejszych rolach, przedmiotem transakcji między ekspertem a ekspertyzobiorcą jest nie tylko specjalistyczna wiedza, ile również transfer autorytetu czy wiarygodności. Dotyczy to zwłaszcza takich obszarów działalności eksperckiej jak lobbing oraz legitymizowanie różnych kierunków działania instytucji publicznych i prywatnych.
Badania mgr Lidii Stępińskiej-Ustasiak stały się podstawą jej rozprawy doktorskiej, którą złożyła w 2016 roku

dr Mikołaj Lewicki: Kompleks nieruchomościowo-finansowy.

Celem podstawowym tego projektu było zbadanie społecznych skutków procesów urbanizacji, zależnych od rozwoju relacji między rynkiem nieruchomości, rynkiem finansowym (bankowym) oraz działaniami instytucji państwowych. Procesy zachodzące w trójkącie relacji między wspomnianymi rynkami, a państwem (poziomu rządowego oraz samorządowego) determinują konfiguracje ładu przestrzennego, dostępność mieszkań oraz ich społeczną „dystrybucję”, a także – dystrybucję kapitału, w postaci gruntów i nieruchomości, tudzież należności z tytułu zadłużenia.
Badania w roku 2016 objęły dwa obszary problemowe: ekonomię polityczną związków sektora nieruchomości mieszkaniowych z sektorem bankowym oraz rozpoczęte analizy wpływu rozwoju rynku mieszkaniowego, napędzanego przez kredyt hipoteczny, na zróżnicowanie klasowe. W przypadku pierwszego obszaru badawczego, analiza danych zastanych oraz literatury poświęconej sektorowi mieszkaniowemu w Polsce oraz rynkowi bankowemu wskazała, że procesy urynkowienia sektora mieszkaniowego poprzez redukcję polityki podażowej, prowadzonej przez państwo, na rzecz polityki stymulującej indywidualne inwestycje w nieruchomość (własność) zakorzeniają porządek polityczny i społeczny, w którym to własność staje się jedną z najważniejszych form kapitału, posiadanego przez gospodarstwa domowe, a jednocześnie – wyznacza status społeczny nowej klasy średniej. Procesy prywatyzacji i reprywatyzacji nieruchomości uczyniły z Polski, podobnie jak z wielu krajów Europy Środkowej „społeczeństwo właścicielskie” (ownership society). Odsetek własności mieszkaniowej jest obecnie wyższy niż w wielu krajach Europy Zachodniej. Towarzyszy temu bardzo dynamiczny wzrost zadłużenia gospodarstw domowych.
Prowokuje to do pytań o różnice i podobieństwa względem dwóch tradycji w ekonomii politycznej: różnorodności kapitalizmu (varieties of capitalism) oraz rozwijanej w ostatniej dekadzie perspektywy mówiącej o finansjalizacji gospodarek oraz „sprywatyzowanym kejnesiźmie” (Crouch 2008). Analiza polskiego społeczeństwa wskazuje, że obie perspektywy są nieadekwatne. Dlatego też, w badaniach podjęto ideę, zaproponowaną przez Manuela Aalbersa oraz Bretta Christophersona, o potrzebie uczynienia kwestii mieszkaniowej jedną z centralnych zagadnień w ekonomii politycznej (Aalbers Christopherson 2015). Autorzy wskazują na trzy wymiary, dzięki którym analizy sektora mieszkaniowego rzucają nowe światło na ekonomię polityczną.
Pierwszy z nich to cyrkulacja kapitału; stworzenie „społeczeństwa właścicieli” w Polsce sprawiło, że w relatywnie krótkim czasie majątek gospodarstw domowych w Polsce stał się wyższy aniżeli gospodarstw w Niemczech (Badania Zasobności Gospodarstw Domowych w Polsce; NBP 2015). To rodzi konsekwencje polityczne i gospodarcze: trudno wyobrazić sobie odwrót od oparcia polityki państwa na stymulowaniu inwestycji indywidualnych we własność, co z kolei znacznie różnicuje społeczeństwo ze względu na (finansową) dostępność mieszkań, rosnące różnice majątkowe oraz małą mobilność przestrzenną oraz przestrzennie – poprzez powstawanie całych obszarów (np. dzielnic w Warszawie), opartych na inwestycjach indywidualnych. W kontekście gospodarczym, powstaje zatem społeczeństwo, w którym własność jest i będzie przedmiotem kapitalizacji, ale także źródłem wzrastających nierówności.
Po drugie, wokół własności mieszkaniowej powstały nowe relacje społeczne: z jednej strony związane z autonomizacją gospodarstw domowych, opartą na „pójście na swoje”, z drugiej, poprzez transfery międzypokoleniowe (reprodukcja pozycji społecznej staje się dla młodszych pokoleń coraz trudniejsza, biorąc pod uwagę niejako uprzywilejowaną pozycję starszych pokoleń, które wykupiły mieszkania na własność przy obniżonej radykalnie stawce). Po trzecie wreszcie, sama specyfika instrumentu finansowego, jakim jest kredyt hipoteczny generuje nowe identyfikacje społeczne i polityczne, czego najbardziej wyrazistą ilustracją są tzw. frankowicze.
Własność mieszkania wkomponowana została w „projekt dobrego życia” – ideały i aspiracje migrujących do miast. Stała się w ten sposób wyznacznikiem statusowym. Jak wskazują rozpoczęte badania procesów urbanizacyjnych w Warszawie, inwestycje mieszkaniowe, oparte na kredycie hipotecznym, mają potencjał do tworzenia nowych form przestrzennych (tzw. chaosu urbanistycznego oraz suburbanizacji), generujących oraz wzmacniających dyspozycje klasowe (Bourdieru 2005). To zaś przekłada się na identyfikacje polityczne oraz postawy wobec porządku społecznego. Poczesną rolę w tym procesie odgrywa państwo, które tylko pozornie wycofuje się z polityki mieszkaniowej, w istocie zapewniając ciągłość w rozwoju mieszkalnictwa opartego na własności. W ten sposób, powstaje silny związek między polityką państwa a wytwarzaniem się nowej klasy średniej, osiedlającej się w miastach. Obecność „frankowiczów” w dyskursie politycznym oraz w procesach instytucjonalnych (próby ustawowego uregulowania kwestii tzw. kredytów walutowych) skłania do postawienia hipotezy o początku procesów, które w dłuższej perspektywie będą wiązały kwestie gospodarcze (rynkowe) z politycznymi, a w których państwo stanie się niejako zakładnikiem, ale i gwarantem reprodukcji oraz rozrostu nowej klasy średniej.
Efektem badań było przygotowanie tekstu i prezentacji, Political Economy of Housing in Poland, podczas międzynarodowego seminarium Real Estate Financial Complex, w Leuven w dniach 15-18.01.2016. Tekst jest w procesie opracowania i przygotowania do złożenia w formie artykułu w angielskojęzycznym czasopiśmie naukowym. Badania zróżnicowania klasowego są kontynuowane, w postaci analizy danych Badań Jakości Życia Warszawiaków.

mgr Dominika Czerniawska-Szejda, Analiza wpływu peryferyjnej i centralnej lokalizacji ośrodka na postrzeganie roli naukowców

Mgr Dominika Czerniawska-Szejda kontynuowała swoje analizy współpracy naukowej, koncentrując się na opisie polskiego systemu naukowego. W przygotowanym opracowaniu, który ma być jednym z rozdziałów jej rozprawy doktorskiej pokazuje, że kształtował się on w specyficznej sytuacji historycznej, która zaważyła na jego współczesnej formie. Jak wszystkie systemy naukowe bloku wschodniego, polski system bardzo silnie związany był z władzą polityczną, która miała duży wpływ na dystrybucję najcenniejszych zasobów, takich jak władza, status, zasoby ekonomiczne. Dodatkowo, system ten rozwijał się w izolacji od kręgu nauki zachodniej, których centra są obecnie centrami nauki światowej nauki. Mieszanka uwarunkowań historycznych i zapaści finansowej nauki po reformach rynkowych końca lat 80-tych wzmocniła ograniczone połączenie polskiej nauki z nauką światową. Choć reformy polskiego systemu nauki dostarczyły bodźców, które miały zachęcić do większego umiędzynarodowienia, polscy naukowcy nadal pozostają w mniejszym stopniu umiędzynarodowieni niż naukowcy europejscy. Polska nauka znajduje się na obrzeżach systemu nauki światowej
Mgr Czerniawska-Szejda przeprowadziła również wstępne analizy sieci współpracy polskich naukowców. Dotychczas uzyskane wyniki pokazują, że dwa czynniki wpływają na strukturę sieci: lokalizacja instytucji (ośrodki naukowe centrum vs. peryferii) i jej poziom. Naukowcy pracujący w instytucjach zlokalizowanych w centrum i posiadających wysoką ocenę mają bardziej rozbudowane sieci współpracy, zarówno wewnątrzinstytucjonalne, jak i zewnątrzinstytucjonalne. Mniej rozwinięte sieci współpracy mają naukowcy pracujące w wysoko ocenionych, ale peryferyjnie zlokalizowanych instytucjach oraz naukowcy pracujący w średnioocenionych, ale centralnie zlokalizowanych instytucjach. Naukowcy pracujący w instytucjach zlokalizowanych w centralnych ośrodkach, ale ocenianych jako średnie mogą mieć również problemy ze zbudowaniem zewnętrznych sieci współpracy. Wykazano również, że negatywny wpływ peryferyjnej lokalizacji instytucji na zewnętrzne sieci współpracy może zostać zmniejszona przez mobilność naukowców, którzy dysponują kapitałem pomostowym nabytym w poprzednich miejscach pracy. Widoczne jest również, że naukowcy pracujący w ośrodkach mniej uznanych, preferują bardziej hierarchiczne i tradycyjne sposoby organizacji zespołów.

Participation in conferences
M. Marody

XIV Ogólnopolski Zjazd Socjologiczny “Co się dzieje ze społeczeństwem?”, zorganizowany przez PTS, Kraków, 8-11 września, referat Formatowanie rzeczywistości

Konferencja “Struktura społeczna, a proces globalizacji”, zorganizowana przez Komitet Prognoz “Polska 2000 Plus”, Mądralin, 16-17 października, referat Wiedza i władza

M. Lewicki, M. Halawa

Konferencja “Cultures of Indebtedness: Displacements of Value in Eastern Europe”, zorganizowana przez New Europe College, Institute for Advanced Study, 22-23 stycznia 2010, Bukareszt, referat: Living with debt in contemporary Poland: knowledge, (un)certainty and the temporality of indebtedness

Publications
  • Zdziarski, Michał, and Dominika Czerniawska (2016),”Board Homophily, Board Diversity and Network Centrality.” Problemy Zarządzania 14.2 (60), t. 2 Methods of Survey Analysis in Management, s. 117-133
  • M. Marody, M. Lewicki, Przemiany ideologii pracy, w: J. Kochanowicz, M. Marody (red.) Kultura i gospodarka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2010
  • J. Kochanowicz, M. Marody (red.) Kultura i gospodarka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2010
  • Homo sovieticus and the change of values. The case of Poland, w: Heinrich Best, Agnieszka Wenninger (eds.), Landmark 1989. Central and Eastern European Societies Twenty Years after the System Change, Münster et al.: LIT Verlag 2010; Reihe: Soziologie: Forschung und Wissenschaft, s. 80-90.
  • M. Marody, Jacek Kochanowicz, Instytucje mają znaczenie, “Dialog. Pismo Dialogu Społecznego”, nr 3, 2010, s. 88-98.
  • Mateusz Halawa, Wyobraźnia etnograficzna w badaniach kultury współczesnej, “Kultura Współczesna”, 4/2010.
  • Mateusz Halawa, Tylu Polaków naraz widzieć… O statystycznym wytwarzaniu społeczeństwa, w: Anna Giza-Poleszczuk (red.), Kształtowanie samowiedzy Polaków poprzez dyskurs publiczny, Warszawa, 2011, Wydawnictwo Naukowe Scholar (w druku).
  • Raport z badań: (z Michałem Danielewiczem, Mirosławem Filiciakiem, Pawłem Mazurkiem i Agatą Nowotny), Młodzi i media. Nowe media a uczestnictwo w kulturze. Centrum Badań nad Kulturą Popularną, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej 2010, http://bi.gazeta.pl/im/9/7651/m7651709.pdf.
  • Sławomir Mandes, Administracja publiczna w procesie europeizacji, w: J. Kochanowicz, M. Marody (red.) Kultura i gospodarka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2010.
  • Anna Giza-Poleszczuk, Gospodarka i uczucia moralne, w: J. Kochanowicz, M. Marody (red.) Kultura i gospodarka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2010.